Περιγραφή

sdf.png

cvb.png 

 

Το Μουσείο Πόλης στην προσχολική αίθουσα

Τίτλος δράσης: υποδεχόμαστε την Άνοιξη τραγουδώντας την «χελιδόνα»

Χώρος υλοποίησης: Α’ & Β’ Βρεφονηπιακός Σταθμός Δήμου Καρδίτσας (Δημοτικό Νοσοκομείο)

Ημερομηνία: Πέμπτη, 15 Μαρτίου 2018

Συνεργαζόμενος φορέας: Σύλλογος Νέων Νεοχωρίου

Εμψυχωτές: Γιώργος Καραντώνης, Πολυξένη Κουτρουμάνου, Ελευθερία Ζώτου (Σύλλογος Νέων Νεοχωρίου), Φωτεινή Λέκκα (Μουσείο Πόλης), με την ενεργό συμμετοχή των νηπιαγωγών του παιδικού σταθμού.

Προετοιμασία δράσης (στον παιδικό): ζητάμε από τα παιδιά να φέρουν από το σπίτι παιγνίδια-ομοιώματα πουλιών από τη «συλλογή» τους να μας τα παρουσιάσουν εκείνη τη μέρα, μαθαίνουμε στα παιδιά το τραγούδι της «χελιδόνας», κάνουμε κατασκευές και ζωγραφιές με μορφές χελιδονιών.

Λίγα λόγια για τη «χελιδόνα»:

Η αναγγελία κάθε εποχής στην παραδοσιακή ελληνική κοινωνία γίνεται με το καλάντισμα, με τα άσματα του αγερμού, μια συνήθεια που έχει τις ρίζες της πέρα από τη Βυζαντινή εποχή, στην αρχαιότητα. Οι «αγερμοί» γίνονταν κυρίως από παιδιά που γύριζαν από σπίτι σε σπίτι. Το τραγούδι δεν είναι μόνο αναγγελτικό αλλά και ευχετηριακό επιδιώκοντας την εξασφάλιση της καλής σοδειάς και της καλής χρονιάς. Τα παιδιά που το τραγουδούσαν κρατούσαν στα χέρια τους ομοίωμα ξύλινου χελιδονιού που το περιέστρεφαν. Ο «μαγικός» σκοπός της παραστατικής μίμησης της χελιδόνας είναι ευδιάκριτος: όπως ήλθε το ομοίωμα του χελιδονιού, να έλθει και το πραγματικό και μαζί του η άνοιξη.

nn.png
Τα κάλαντα της «χελιδόνας», στην παραλλαγή της Πορτίτσας:

Μάρτης μας ήρθε και καλώς μας ήρθε

Πουλιά λαλείτε και διαλαλείτε

Λάλα λάλα χελιδόνα, να λαλήσει η περιστέρα.

Θάλασσα ν’ απέρασα, βασιλιά χαιρέτησα:

Τι χαμπέρια βασιλιά;

-θέλω αυγά σαρακοστά και πεντηπεντηκοστά

Να σαρακοστέψωμε να πεντηκοστέψωμε

Για τη μάνα του πουλιού και για του χελιδονιού.

Μέσα γειά, μέσα χαρά,

[Όξω ο γύφτος με την τέντα]

όξω ψύλλοι, όξω ψείρες, όξω τα κακά τα λόια.

Άφ’σα σύκα και σταφίδα και σταυρό κι αθημονίτσα,

γύρ’σα πίσω δεν τα βρήκα.

Βρήκα στάρια φυτρωμένα και τ’ αμπέλια κλαδεμένα.

Τα κάλαντα της «χελιδόνας», στην παραλλαγή του Νεοχωρίου:

Λέει λέει η χελιδόνα, και λαλούν τα χελιδόνια,

Μάρτης μας ήρθε, πουλιά λαλείτε

Θάλασσα επέρασα, βασιλιά χαιρέτησα

-Καλημέρα βασιλιά.

-Καλώς τη χελιδόνα.

-Τι γυρεύεις χελιδόνα;

-Θέλω αυγά σαρακοστά και πεντηκοστά

-Να σαρακοστέψουμε, να πεντηκοστέψουμε

Για τη μάνα του πουλιού και για του χελιδονιού

Έξω ψύλλοι, έξω τα κακά τα λόγια

Μέσα υγεία, μέσα χαρά

Μέσα Μάρτης με τη χελιδόνα.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Το «τραγουδάκι», όπως το έλεγαν στην αρχαιότητα

ἦλθ' ἦλθε χελιδὼν

Ήλθε το χελιδόνι ήλθε

καλὰς ὥρας ἄγουσα,

φέρνει τις καλοκαιριές

καλοὺς ἐνιαυτούς,

και χαρούμενες χρονιές

ἐπὶ γαστέρα λευκά,

κάτασπρη έχει την κοιλιά

ἐπὶ νῶτα μέλαινα.

μαύρη την ουρά.

παλάθαν σὺ προκύκλει

Ρίξε συκοπιταρίδα

ἐκ πίονος οἴκου

από το αρχοντικό σου,

οἴνου τε δέπαστρον

φέρε κύπελλο κρασί

τυροῦ τε κάνυστρον·

και κανίστρι με τυρί.

καὶ πύρνα χελιδὼν

Και το ξεροκόμματο,

καὶ λεκιθίταν

μα και το αυγόψωμο

οὐκ ἀπωθεῖται· πότερ' ἀπίωμες ἢ λαβώμεθα;

αγαπά το χελιδόνι. Να του δίνουμε ή θα καλοχεριστούμε;

εἰ μέν τι δώσεις· εἰ δὲ μή, οὐκ ἐάσομες·

Αν μας δώσεις – Αν μας αρνηθείς, ησυχία δε θα βρεις·

ἢ τὰν θύραν φέρωμες ἢ τὸ ὑπέρθυρον

ή θα αρπάξουμε την πόρτα ή τ’ ανώφλι της

ἢ τὰν γυναῖκα τὰν ἔσω καθημέναν·

ή τη νοικοκυρά που ’ναι μες στο σπίτι·

μικρὰ μέν ἐστι, ῥᾳδίως νιν οἴσομες.

είναι μικροκαμωμένη, εύκολα σηκώνεται.

ἂν δή τι φέρῃς, μέγα δή τι φέροις·

Αν θα μας φιλοδωρήσεις, να ’ναι κάτι που αξίζει.

ἄνοιγ' ἄνοιγε τὰν θύραν χελιδόνι·

Άνοιγε, άνοιγε τη θύρα στα χελιδονάκια·

οὐ γὰρ γέροντές ἐσμεν, ἀλλὰ παιδία.

δεν είμαστε δα γέροι, είμαστε παιδιά

 

 

Περιγραφή της δράσης:

  1. Η ομάδα των εμψυχωτών του συλλόγου και του μουσείου φέρνει μαζί της 5-6 ομοιώματα χελιδόνας διαφόρων τύπων (με στεφάνη κόσκινου «διπλές», καραγκούνικες με πολύχρωμες φούντες και λαβή, μικρές μακρόστενες και στρογγυλές) και εποχών (αντίγραφα και αυθεντικές). Αφού συζητήσουν για τις αλλαγές που διαπιστώνουν την άνοιξη με κύρια την αναγέννηση της φύσης, παρατηρούν τον κήπο του παιδικού σταθμού τους για να εντοπίζουν ότι η πιο θεαματική αλλαγή αυτής της εποχής είναι η άφιξη των χελιδονιών. Περιγράφουν τις αλλαγές των εικόνων της φύσης γύρω τους για να συνειδητοποιήσουν ότι αυτή η «γιορτή» της φύσης είναι αφορμή και για γιορτή και των ανθρώπων.
  2. Παρουσιάζουν τα πουλάκια της συλλογής τους, παίρνοντας αφορμή να περιγράψουν το σχήμα και τα χρώματα του «αγγελιοφόρου» της άνοιξης. Παρατηρούν τα διαφορετικά είδη της «χελιδόνας» για να φτάσουν μόνα τους στο συμπέρασμα ότι δεν έχουν σχέση ως προς τη μορφή και τον τρόπο κατασκευής με τα πουλάκια που έφεραν από το σπίτι τους. Ένα πήλινο «λαλάκι»-σφυρίχτρα, αντίγραφα παραδοσιακού παιγνιδιού που βγάζει ήχο πουλιού όταν το γεμίσει κανείς με νερό, τα βοηθά να συγκεντρωθούν στη δράση και να μπουν καλύτερα στη συνθήκη του παραδοσιακού παιχνιδιού που είναι χειροποίητο, μη τυποποιημένο και δεν μπορεί να αγοραστεί από τα καταστήματα που εκείνα έχουν συνηθίσει να αγοράζουν τα παιχνίδια τους.
  3. Βλέπουν το βίντεο, όπου ο Σύλλογος Νέων Νεοχωρίου τραγουδά τα κάλαντα της «χελιδόνας» καθώς και πολλές εικόνες από ποικίλες χελιδόνες στον βιντεοπροβολέα. Στη συνέχεια οι εθελοντές του συλλόγου επαναλαμβάνουν ζωντανά τα κάλαντα της «χελιδόνας». Δίνεται έτσι η αφορμή να συζητήσουν για τους «αγερμούς», τα κάλαντα γενικώς, καθώς και τα ηχητικά τους «βοηθήματα», όπως είναι τα τριγωνάκια των Χριστουγέννων. Οι εμψυχωτές τους εξηγούν ότι τα παιδιά παλαιότερα τραγουδούσαν τον ερχομό της Άνοιξης, όπως και εκείνα τραγουδούν σήμερα τα κάλαντα των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς. Τα παροτρύνουν να περιγράψουν τι κάνουν, όταν «καλαντίζουν». Χωρίζονται σε ομάδες και αρχίζουν να πειραματίζονται στο να βγάλουν ήχο μόνα τους από τις «χελιδόνες» που έφερε η ομάδα. Η ικανοποίησή τους, όταν το πετύχουν μετά από αρκετές προσπάθειες, συνδυάζεται με τη διαπίστωση ότι όλες διαφέρουν μεταξύ τους, όχι μόνο ως προς τη μορφή και το μέγεθος, αλλά και τον ήχο, ο οποίος γενικά θυμίζει φτερούγισμα πουλιού.
  4. Ένα παιδί από κάθε ομάδα κρατά τη χελιδόνα της ομάδας του και τη δείχνει σε όλους, προσπαθώντας να πάρει τη σωστή θέση ανάλογα με το μέγεθος της χελιδόνας που κρατά. Δημιουργείται έτσι μια μικρή «χορωδία» παιδιών που «παίζουν» χελιδόνα. Με τις νηπιαγωγούς τους έχουν ήδη τραγουδήσει το τραγούδι, το οποίο προσπαθούν να πουν όλα μαζί στην παραλλαγή που έχουν επιλέξει οι νηπιαγωγοί τους.
  5. Ένα μέλος του συλλόγου απαγγέλει τα κάλαντα στίχο-στίχο για να συζητήσουν το περιεχόμενό τους. Ένας από τους εμψυχωτές τους μεταφέρει συνοπτικά το περιεχόμενο της «χελιδόνας» όπως την τραγουδούσαν τα παιδιά στα «πολύ παλιά χρόνια», το οποίο δεν διαφέρει ουσιαστικά.

Ερωτήσεις-κλειδιά:

Σας αρέσουν τα πουλιά; Τι σας κάνει μεγαλύτερη εντύπωση όταν τα παρατηρείτε; Πως είναι το χελιδόνι; Σε τι μοιάζουν και σε τι διαφέρουν τα παιγνίδια που φέρατε σε σχέση με εκείνα που φέραμε εμείς;

Εσείς τραγουδάτε κάλαντα; Πότε; Πηγαίνετε σε πολλά σπίτια; Γνωστά (συγγενών, φίλων, γειτόνων) ή οποιαδήποτε; Πηγαίνετε με τους φίλους σας ή συνοδεύεστε από τους γονείς σας; Θέλετε να μάθουμε τα «κάλαντα της άνοιξης»;

  1. Στο τέλος πειραματίζονται ζωγραφίζοντας χελιδόνια ή κατασκευάζοντας μικρές φιγούρες από χαρτί.

Στόχοι:

  • να συνδυάσουν το τραγούδι του αγερμού με τον ήχο που βγάζει το «ιδιόφωνο» χελιδόνα, ένα «μίνι» μουσικό όργανο-βοήθημα στο καλάντισμα αντίστοιχο, με το «τριγωνάκι» των Χριστουγέννων
  • να συνειδητοποιήσουν ότι ο ήχος θυμίζει φτερούγισμα πουλιού
  • να συνδέσουν τον ερχομό των χελιδονιών με την ανοιξιάτικη αναγέννηση της φύσης
  • να διακρίνουν το χειροποίητο από το βιομηχανικό παιχνίδι και τα χαρακτηριστικά, από τα οποία συνοδεύονται οι δύο περιπτώσεις ως προς τη μορφή, το υλικό, την επεξεργασία, την αισθητική.

Θέματα για συζήτηση μετά τη δράση:

Μπορείτε να επισκεφτείτε τα παρακάτω site και να τυπώσετε εικόνες αρχαίων παιγνιδιών που θυμίζουν πουλιά ή σχετικές παραστάσεις αγγείων, ως αφορμή για συζήτηση γύρω από τους τρόπους ψυχαγωγίας των παιδιών σε διάφορες εποχές καθώς και για μικρές κατασκευές.

Προτάσεις για αναβάθμιση της δράσης στο άμεσο μέλλον:

Συνεννόηση με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Καρδίτσας ώστε να διερευνήσει αν έχει στη συλλογή της σχετικά αντικείμενα- σε περίπτωση που την ενδιαφέρει, μπορεί να κατασκευαστεί πιλοτικά μία μουσειοσκευή με θέμα τα χελιδονίσματα από την αρχαιότητα ως τις μέρες μας.

Σχόλιο-αξιολόγηση:

Η δράση κρίθηκε επιτυχημένη, αν και υλοποιήθηκε διερευνητικά και χωρίς προηγούμενη εμπειρία από τους ανθρώπους του μουσείου. Στα δυνατά σημεία της μπορούμε να καταγράψουμε

  • Το ενδιαφέρον της Δ/ντριας και των Νηπιαγωγών του Παιδικού Σταθμού, που έδειξαν μεγάλη διάθεση να φιλοξενήσουν οποιαδήποτε δράση του μουσείου στον παιδικό τους σταθμό
  • Την αξιοποίηση της εμπειρίας του δραστήριου Συλλόγου Νέων Νεοχωρίου, συλλόγου ο οποίος διακρίνεται για τη ζωντάνια με την οποία αναβιώνει τέτοια εθιμικά δρώμενα εδώ και αρκετά χρόνια
  • Την ευελιξία του να προσαρμόσει το σχεδιασμό της στους εφικτούς, υλοποιήσιμους παιδαγωγικούς στόχους που επιβάλει η ηλικία της ομάδας
  • Τη δυνατότητα που πρόσφερε σε όλα τα παιδιά να πειραματιστούν παράγοντας ήχους με τα χέρια τους και αναπτύσσοντας έτσι την λεπτή κινητικότητα και το ομαδικό πνεύμα, τραγουδώντας, παρατηρώντας, σχολιάζοντας

 

 

 

 

 

Αντικειμενικές δυσκολίες:

Σε περίπτωση που εκδηλωθεί ενδιαφέρον και από άλλους παιδικούς σταθμούς, είναι εξαιρετικά δύσκολο η δράση να επαναληφθεί με τις ίδιες προϋποθέσεις επιτυχίας (σύμπραξη με τον Σύλλογο Νέων Νεοχωρίου, συλλογή –δανεισμός των «χελιδόνων» από ιδιώτες). Στην περίπτωση αυτή χρειάζεται να ασχοληθούμε από το μουσείο με την δημιουργία μιας δανειζόμενης μουσειοσκευής, που θα επιτρέπει σε νηπιαγωγούς παιδικών σταθμών και νηπιαγωγείων να υλοποιούν το πρόγραμμα χωρίς τη δική μας φυσική παρουσία. Αυτό συνεπάγεται την ανάγκη εξεύρεσης χρηματοδότησης και ενδεχομένως τη συνεργασία με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Καρδίτσας, όπως αναφέρθηκε ήδη. Η διάθεση της μουσειοσκευής/των μουσειοσκευών μπορεί να γίνεται με την ευθύνη του μουσείου.

Υλικό με βίντεο και φωτογραφίες από τη δράση θα βρείτε εδώ:

Χρήσιμες ιστοσελίδες:

https://giodonkaranton.wordpress.com/2015/11/06/χελιδονίσματα-τα-κάλαντα-της-άνοιξης/

http://ancienttheater.culture.gr/el/psifiaka-vivlia

http://www.kallitexnimata.org.gr/καλλιτεχνάκια/41-το-έθιμο-της-χελιδόνας-και-τα-κάλαντα-του-μάρτη